კულტურა! – სტატიების არქივი

ამ ქალაქს აქვს სული, არისტოკრატული და რაღაცნაირად დიდებული. აქვს ფერი, – მცენარის და მზის ნაზავი. აქვს მკაცრი გეომეტრია, მრუდეც და ჩახვეულიც. თავის დროზე გასული საუკუნის 50-იან წლებში, ოფიციალურად კურორტად სახელდებული ქალაქის დასასვენებელი ფუნქციით აშენებული სანატორიუმები კონცეპტუალურად სხვადასხვა მიმდინარეობების არქიტექტურულ შედევრებად წარმოგვიდგება. სულ რამდენიმე წლის წინ, ფორმის, სინათლის და ბუნების ხელახალი დაბადების საწყისების ქალაქმა, მსახიობ ჯიმ ქერის, შვედი არტისტების, რაიან კუპმანსისა და ალის ვექსელის მიერ შესრულებული მოძრავი NFT-ნამუშევრის შეძენა გადააწყვეტინა, რომელზეც წყალტუბოს მიტოვებული სანატორიუმის ოთახი არის გამოსახული და ციფრულად ისეა დამუშავებული, თითქოს მიტოვებულ სანატორიუმზე ბუნების ძალამ გაიმარჯვა.

ქალაქის კონტექსტში სასაფლაოებისა და მათთან დაკავშირებული მნიშვნელობათა სისტემის შესწავლა თანამედროვე სოციალური და კულტურული ანთროპოლოგიისთვის საკმაოდ აქტუალური თემაა. სასაფლაოებმა თავიანთი პრაქტიკული და რიტუალური დანიშნულების გარდა, ქალაქის სივრცეში შეიძინეს მნიშვნელოვანი სიმბოლიკა, რომელთა სახესხვაობების შესახებაც არაერთი სხვადასხვა ავტორი აზრის განსხვავებულ ხაზს ავითარებს. მოცემულ მცირე ანალიზში განვიხილავ რამდენიმე შეხედულებას სასაფლაოების, როგორც ურბანული სივრცის ნაწილის სიმბოლური დატვირთვისა და სოციალური გააზრების შესახებ და ზემოთ ხსენებულ მოსაზრებებს დავუკავშირებ ქუთაისის სასაფლაოების ადგილობრივ კონტექსტს.

ხშირად აღგვინიშნავს, რომ ქუთაისის ისტორია ამ ქალაქის სიძველესა და კულტურაზე დგას. ცოტა ხნის წინ ერთ-ერთი მხატვრის, გოჩა ჩხაიძის, ნამუშევარი ვნახე, „სახლი წერეთლის ქუჩაზე“. ამიტომ გადავწყვიტე, ამ სტატიაში საუბარი ქუთაისის არქიტექტურულ მიმართულებაზე ყოფილიყო. კულტურის ნაწილია ის შენობები, ხიდები და საერთოდ, ქალაქის ურბანული სტილი, რომელიც ხშირად ჩვენს თვალს გამოეპარება ხოლმე. ამჯერად ქუთაისის ცნობილი ხიდების ისტორიითა და მნიშვნელობით დავინტერესდეთ.

ჭიათურის მუნიციპალიტეტში არის 180 კომლიანი სოფელი – ცხრუკვეთი. სოფელი პატარაა მაგრამ, ძნელად თუ მოიძებნება სხვა სოფელი, რომელმაც ერთდროულად ამდენი მეცნიერი აჩუქა სამშობლოს. სწორედ ცხრუკვეთში, თვალწარმტაც ადგილზე დგას მშვენიერი ოდა, რომელიც აკადემიკოს გიორგი წერეთლის სახელს ატარებს უკვე 40 წელია. წინათ ამ ადგილზე წერეთლების სასახლე იდგა, სადაც თავს იყრიდა XIX-XX საუკუნეების ქართული ელიტა: აკ. წერეთელი, გ. ტაბიძე, ნ. ნიკოლაძე, ი. ვარაზაშვილი, გ. ზდანოვიჩი, კ. აბაშიძე და ა.შ. მოგვიანებით ეს ისტორიული სახლი დაინგრა მაგრამ, სახლი, რომელიც დღეს გიორგი წერეთლის სახლ-მუზეუმია, არანაკლებ საინტერესო ისტორიის მატარებელია.

ის რომ გამოჩნდებოდა, მთელი ქუჩა სიყვარულით გამოაყოლებდა ხოლმე თვალს – დინჯად მომავალს, მუდამ შავპერანგიანს, ცალ მხარზე კოსტიუმწამოკიდებულს. დიდრონ თვალებში ჩამდგარ ნათელს ხშირი წარბები ვერ უჩრდილავდა, სახის მკაცრ ნაკვთებში, დამახასიათებელ ნაკეცებში მაინც იდუმალი სილბო ედგა. ერთხელ რეჟისორმა გენო ჩირაძემ ეპიზოდურ როლში გადაიღო მხატვარი და ეს ნაკვთები, ეს ხმა, ეს დენდური მანერები სამარადჟამოდ შემოგვინახა ფილმით „ზვარაკი“(1990). ამ ფილმში მთავარი როლის შემსრულებელ ლევან აბაშიძეს, თურმე, ხელი უნდა გაერტყა ოთარ ქანდარიას პერსონაჟისათვის, მაგრამ იმდენად ძლიერი იყო ახლადგაცნობილი ქუთაისელი მხატვრის პიროვნული ხიბლი, ახალგაზრდა მსახიობმა მტკიცე უარი განაცხადა, ვერ გავარტყამ ამ კაცს, არ შემიძლიაო. ეს ეპიზოდი მიტომაც შეიცვალა.

დიმიტრი უზნაძის აკადემიური საქმიანობა ერთ-ერთი განმსაზღვრელი ფაქტორი აღმოჩნდა ქართული ფსიქოლოგიის სკოლის განვითარებისთვის. მისი პედაგოგიური მიდგომა და საკვლევი მეთოდები განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია როგორც ქართული აკადემიური დისკურსის განვითარების კონტექსტში, ისე საერთაშორისო სამეცნიერო საზოგადოებისთვის. უზნაძის მიერ ჩამოყალიბებული ,,განწყობის“ თეორია და ის მეთოდები, რომლითაც ის არაცნობიერს იკვლევდა, დიდწილად ეყრდნობოდა მის ევროპულ განათლებასა და ვილჰელმ ვუნდტთან ურთიერთობას, რომელიც ექსპერიმენტული ფსიქოლოგიის ფუძემდებელი გახლავთ. თუმცა კონტინენტური ფსიქოლოგიისა და ამდენად მნიშვნელოვანი მოაზროვნეების ფონზე არსებობს, ნაკლებად ხაზგასმული, თუმცა არანაკლებ მნიშვნელოვანი ხაზი დიმიტრი უზნაძის მოღვაწეობაში. უზნაძის პედაგოგიური და კვლევითი საქმიანობა ასევე განისაზღვრა დასავლეთ საქართველოში მისი მოღვაწეობით, განსაკუთრებით საინტერესო კი საზოგადოება ,,სინათლის“ ბაზაზე მიმდინარე მოვლენები იყო. მოცემულ სტატიაში კონცეპტუალიზებული იქნება როგორც დიმიტრი…

არგვეთის საერისთაოს ისტორია სათავეს ფარნავაზ მეფისაგან იღებს. ,,..გაგზავნა მარგვს ერისთავად და მისცა მცირით მთიდგან, რომელ არს ლიხი, ვიდრე ზღუამდე რიონის ზემოთ. და ამანვე ფარნავაზ აღაშენა ორნი ციხენი.“ (ვახუშტი ,,აღწერაი სამეფოსა საქართველოსი“) ლეონტი მროველის აზრით არგვეთის საერისთაო მოიცავდა ტერიტორიას ლიხის მთიდან რიონამდე და რაჭის მთებიდან ფერსათის მთებამდე. ბაღვაშ-ორბელიანთა საგვარეულოს აღზევება მას შემდეგ დაიწყო, რაც არგვეთის საერისთაოსთან ერთად კლდეკარიც ჩაიგდეს ხელში. კლდეკარი, როგორც სასაზღვრო მამული, სტრატეგიულად უზომოდ მნიშვნელოვანი იყო, რადგან იგი მართლაც კარს წარმოადგენდა ბიზანტიიდნ საქართველოს გულისაკენ მიმავალს. ეს კარგად იცოდა მტერმაც და მოყვარემაც. ბიზანტიის იმპერატორები ძალისხმევას არ იშურებდნენ ბაღვაშთა მისამხრობად. ამ ფეოდალურმა გვარმა ქართულ ისტორიოგრაფიაში ცალსახად მეამბოხე ერისთავების სახელი დაიმკვიდრა, მაგრამ…

ყოველ წელს თეთრი ქვების ქალაქში უცნაურად გაზაფხულდება. ამიტომაც ვამბობთ, რომ ერთ მერცხალს ალბათ არ, მაგრამ „წითელ ხიდთან“ აყვავებულ მაგნოლიას ნამდვილად შეუძლია მისი მოყვანა. ქუთაისი უფრო მეტს, ვიდრე ამ ქალაქის მცხოვრებთა სიყვარულია, არც არასდროს ითხოვდა. მიუხედვად ამისა, „ერთი ნახვით შეყვარება“ ყველასთვის განსაკუთრებული, ემოციური იყო. უფრო მარტივი გახლდათ მათთვის, ვისაც ამ ქალაქთან თავისი შემოქმედება აკავშირებდა. ალბათ არც ერთს უძებნია მუზა სხვაგან. ახლადაყვავებული მაგნოლიას სანახავად გამოდიოდნენ ქალები, მათ შორის კი ისიც, ვინც ეპოქის ჩარჩოები დაამსხვრია და სიგარეტით ხელში მოუვლია ქუთაისის ქუჩები. ჩვენი ამბავი აქედან უნდა დაწყებულიყო…

“გადაყვითლებულ ფოთლებში, გაძარცვული ხეების ტოტებქვეშ მარტოდმარტო ვიდექი და ვგრძნობდი, რომ ვარსებობდი რაღაც დიდში და გაუგებარში. როგორ ნათლად მახსოვს ის დღე, აქედან ვიგონებ ყველაფერს…” პირველად ეს სიტყვები წლების წინ წავიკითხე — სოფელში, მამაჩემის ბიბლიოთეკაში ნაპოვნ ძველ წიგნში. გარეთ შემოდგომა იდგა, ფეხქვეშ ყვითელი ფოთლები შრიალებდნენ, შუადღე კი ისე ზანტად იწელებოდა, თითქოს თვითონაც ფიქრობდა არსებობაზე.

უკვე 30 წელზე მეტია, რაც ქუთაისში დაფუძნებული მოდის სახლი ,,მარიონელა“ საქორწინო, სადღესასწაულო და ტრადიციულ სამოსს ქმნის და მომხმარებლებს სტრუქტურულად გამართულ, მათსა და მათ გემოვნებაზე იდეალურად მორგებულ კაბებს სთავაზობს. წლების განმავლობაში ქართული მოდის სფეროში ამგვარი დომინაციის უკან დგას ტექნიკურად ძალიან რთული და შრომატევადი, თუმცა, ამავდროულად, საინტერესო შემოქმედებითი პროცესი, რომელიც განაპირობებს საბოლოო პროდუქტის როგორც სტრუქტურულ გამართულობას, ისე გადმოსცემს დიზაინერის ინდივიდუალურ ხედვასა და მომხმარებლის ემოციურ ბმას თითოეულ კაბასთან. ზემოთ ხსენებულ დინამიკაში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ის, რომ არც ერთი ეტაპი, არც ერთი ეპიზოდი კაბის შექმნისა არ უნდა აღვიქვათ განცალკევებულ, დანაწევრებულ მონაკვეთად, არამედ ერთ მთლიანობად, რომელიც კონსტრუქტორების, მკერავ-ტექნოლოგებისა და მხატვრების თანმიმდევრულ, ინტეგრირებულ მუშაობასა და მუდმივ დიალოგს…